fbpx

Postępowanie gospodarcze – reaktywacja, ale w nowej odsłonie

Nowelizacja kodeksu postępowania cywilnego wprowadza wiele zmian. Te, które z pewnością dotyczyć będą spraw naszych klientów to reaktywacja odrębnego postępowania w sprawach gospodarczych. Mówimy o powrocie szczególnej procedury dla spraw gospodarczych, bowiem taki odrębny tryb istniał już w przeszłości (przed nowelizacją kodeksu postępowania cywilnego, która weszła w życie w dniu 3 maja 2012 roku). Wówczas zdania co do zasadności rezygnacji z funkcjonującej odrębności i celowości poddania ogólnym regułom spraw między przedsiębiorcami w zakresie prowadzonej przez nich działalności gospodarczej, podzieliły praktyków. Obecnie odrębność taka powraca, jednakże nie stanowi kopii poprzednich uregulowań – jednocześnie wzbudzając emocje wśród prawników i obawy przedsiębiorców. Ustawodawca postanowił udrożnić sądownictwo i przyspieszyć rozpoznawanie spraw pomiędzy profesjonalistami, poprzez nałożenie surowszych wymagań i rygorów procesowych na uczestników postępowania gospodarczego.

Wyspecjalizowany sąd gospodarczy

Dotychczasowy sposób określenia kategorii spraw rozpoznawanych w postępowaniu gospodarczym, oparty był na kryterium przedmiotowo-podmiotowym, zgodnie z którym sprawy gospodarcze to sprawy ze stosunków cywilnych między przedsiębiorcami w zakresie prowadzonej przez nich działalności gospodarczej. Zasada ta nie ulega zmianie, nie mniej ustawodawca zdecydował się na drobne korekty, np. poprzez dodanie do katalogu spraw gospodarczych spraw z umów o roboty budowlane oraz ze związanych z procesem budowalnym umów służących wykonaniu robót budowlanych, spraw z umów leasingu, spraw przeciwko osobom odpowiadającym za dług przedsiębiorcy (także posiłkowo lub solidarnie z mocy prawa lub czynności prawnej) oraz spraw z zakresu prawa upadłościowego i restrukturyzacyjnego. Wyłączeniu z katalogu spraw gospodarczych podlegają natomiast sprawy o podział majątku wspólnego wspólników spółki cywilnej po jej ustaniu a także sprawy o wierzytelność nabytą od osoby niebędącej przedsiębiorcą, chyba że wierzytelność ta powstała ze stosunku prawnego w zakresie działalności gospodarczej prowadzonej przez wszystkie jego strony.

Możliwość rozpoznania sprawy gospodarczej w trybie zwykłym

Wobec tego, że w sprawach gospodarczych poza przedsiębiorcami mogą występować także strony nie prowadzące działalności, czy też osoby fizyczne prowadzące jednoosobowe działalności na niewielką skalę, od których ustawodawca nie oczekuje wyśrubowanych standardów profesjonalizmu – wprowadzono możliwość rozpoznania sprawy, która standardowo podlegałaby omawianej odrębności postępowania gospodarczego – w zwykłym procesie. Strona, która nie jest przedsiębiorcą lub jest przedsiębiorcą będącą osobą fizyczną, może bowiem wystąpić do sądu z wnioskiem o rozpoznanie sprawy z pominięciem przepisów dotyczących odrębnego postępowania gospodarczego. Wniosek ten może złożyć w terminie tygodnia od dnia doręczenia jej na piśmie pouczeń, w pozwie albo pierwszym piśmie procesowym pozwanego.

Surowsze wymagania dla profesjonalistów

W nowym postępowaniu gospodarczym zaostrzone zostały rygory, skrócono terminy oraz ograniczono możliwości dysponowania sprawą. Nie jest dopuszczalna zmiana powództwa polegająca na wystąpieniu z nowym roszczeniem zamiast lub obok dotychczasowego, z wyjątkiem roszczenia o kolejne świadczenia powtarzające się i zmiany dotychczasowego przedmiotu świadczenia na inny bądź jego równowartość. Niedopuszczalne jest również powództwo wzajemne oraz zmiany podmiotowe (za wyjątkiem interwencji i przypozwania). Ustawodawca zdecydował się również wprowadzić termin instrukcyjny do rozstrzygnięcia sprawy w danej instancji z jego oznaczeniem do sześciu miesięcy od wniesienia odpowiedzi na pozew względnie usunięcia jej braków. Wyrazem prymatu zasady szybkości postępowania jest wprowadzenie ograniczeń czasowych w powoływaniu twierdzeń i dowodów. Powód w postępowaniu gospodarczym obowiązany jest bowiem powołać wszystkie twierdzenia i dowody w pozwie a pozwany – w odpowiedzi na pozew. Przewodniczący, stosownie do okoliczności sprawy, może określić inny termin do powołana przez stronę twierdzeń i dowodów. Istotnym przy tym jest to, że twierdzenia i dowody powołane z naruszeniem wskazanych zasad, podlegają pominięciu, chyba, że strona uprawdopodobni, że ich powołanie nie było możliwe albo że potrzeba ich powołania wynikła później. W takim przypadku dalsze twierdzenia i dowody na ich poparcie winny zostać powołane w terminie dwóch tygodni od dnia, w którym ich powołanie stało się możliwe lub wynikła potrzeba ich powołania. Wskazane rozwiązania, mimo stosownego przeredagowania, przypominają zaszłości sprzed nowelizacji procedury cywilnej w maju 2012 roku. Swoistą nowością jest jednak nałożenie na strony obowiązku wskazania w pierwszym piśmie (w pozwie bądź odpowiedzi na pozew), adresu poczty elektronicznej albo złożenie oświadczenia, że strona takiego adresu nie posiada. Niespełnienie tego wymogu uznawane będzie za brak formalny pisma uniemożliwiający nadanie mu prawidłowego biegu.

Umowa dowodowa

Omawiana nowelizacja kodeksu postępowania cywilnego wprowadza nową instytucję: umowę dowodową, rozszerzając autonomię stron co do zakresu dowodzenia w toczącym się między nimi sporze. Strony mogą bowiem umówić się o wyłączenie określonych dowodów w postępowaniu w sprawie z określonego stosunku prawnego powstałego na podstawie umowy. Jak wskazują pomysłodawcy zmian, aby zapobiec nadużywaniu pozycji przez silniejszą stronę umowy, zakres umowy dowodowej ograniczony został do możliwości wyłączenia dowodów określonego rodzaju, nadto do określnego stosunku prawnego – by wiązała strony i sąd, w jednej lub kilku sprawach, a nie we wszystkich sprawach prowadzonych między tymi stronami. Dodatkowo, umowa dowodowa dotyczyć może wyłącznie sporów powstałych z mocy umowy, co jednoznacznie wyłącza jej zastosowanie do sporów o roszczenia z czynów niedozwolonych. Umowa dowodowa winna zostać zawarta na piśmie pod rygorem nieważności albo ustnie przed sądem. Zastrzeżenie terminu bądź zawarcie umowy pod warunkiem skutkuje jej nieważnością. Ze względu na to, że umowa dowodowa istotnie wpływa na kształt postępowania dowodowego, zarzut jej bezskuteczności lub nieważności podnieść można najpóźniej na posiedzeniu, na którym druga strona powołała się na tę umowę, a jeśli uczyniono to w piśmie procesowym – najpóźniej w następnym piśmie procesowym albo na najbliższym posiedzeniu. Dla nadania doniosłości umowie dowodowej, wprowadzono nowe regulacje uniemożliwiające dopuszczenie dowodu wyłączonego umową dowodową stron przez sąd z urzędu. Aby jednak sąd miał możliwość ustalenia faktów, które miały zostać wykazane dowodami wyłączonymi umową stron, sąd może poczynić wskazane ustalenia na podstawie twierdzeń stron, biorąc pod rozwagę całokształt okoliczności sprawy.

Pierwszeństwo dla dowodu z dokumentu

Odmienności postępowania dowodowego w sprawach gospodarczych to nie tylko możliwość zastosowania wspomnianej umowy dowodowej, ale także nadanie pierwszeństwa dowodowi z dokumentu. Szczególne traktowanie dowodu z dokumentu przejawia się poprzez dodanie regulacji, mocą której, dowód z zeznań świadków sąd może dopuścić jedynie wtedy, gdy po wyczerpaniu innych środków dowodowych lub ich braku, pozostały niewyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Uzasadnieniem tego unormowania jest walka z obstrukcją, polegającą na celowym powoływaniu przez strony dowodu z zeznań świadków, których skuteczne wezwanie na termin rozprawy wydłużało postępowania, a którzy to świadkowie, jak się w toku sprawy niejednokrotnie okazywało, w zasadzie nie posiadali wiedzy o okolicznościach istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. W tym miejscu, dla porządku wskazać należy, że wskazane ograniczenia dowodowe mają wyłącznie wymiar procesowy, w żadnej mierze nie zmieniają zasad prawa materialnego dotyczących formy czynności prawnych.

Obciążenie kosztami postępowania niezależnie od wyniku sprawy

Dążenie ustawodawcy do stanu, by przed sąd trafiały wyłącznie sprawy, których nie sposób rozwiązać w drodze negocjacji, znalazło odzwierciedlenie w nowej regulacji, na podstawie której, niezależnie od wyniku sprawy sąd może obciążyć kosztami procesu w całości lub części stronę, która przed wytoczeniem powództwa zaniechała próby dobrowolnego rozwiązania sporu, uchyliła się od udziału w niej lub uczestniczyła w niej w złej wierze i przez to przyczyniła się do zbędnego wytoczenia powództwa lub wadliwego określenia przedmiotu sporu. W ten sposób, strony potencjalnego sporu gospodarczego, mając na uwadze ryzyko poniesienia kosztów nawet w przypadku pozytywnego rozstrzygnięcia, z pewnością w pierwszej kolejności rozważą możliwość rozwiązania kwestii spornych w toku rozmów pozasądowych.

Zwiększenie szans na wyegzekwowanie zasądzonego świadczenia

Praktyka sądowa pokazuje, że sukcesem powoda nie jest uzyskanie prawomocnego wyroku zasądzającego, ale doprowadzenie do skutecznego wyegzekwowania zasądzonego świadczenia. Wychodząc naprzeciw oczekiwaniom uczestników obrotu gospodarczego, po odpowiednich modyfikacjach wróciło do procedury cywilnej uregulowanie, nadające wyrokowi pierwszej instancji zasądzającemu świadczenie w pieniądzu lub rzeczach zamiennych – walor tytułu zabezpieczenia (przed jego uprawomocnieniem), poprzez odpowiednie zastosowanie przepisów dotyczących nakazów zapłaty w postępowaniu nakazowym. Powyższe niewątpliwie zwiększy szanse na rzeczywiste odzyskanie zasądzonych kwot.

Zmiany już od 7 listopada 2019 r.

Przepisy nowelizujące między innymi kodeks postępowania cywilnego poprzez dodanie Działu II a: „Postępowanie w sprawach gospodarczych”, wejdą w życie w dniu 7 listopada 2019 roku. Od tego dnia, pomysłodawcy uchwalonej nowelizacji spodziewają się systematycznego zmniejszenia wpływ do wydziałów gospodarczych spraw pomiędzy przedsiębiorcami, zaś sprawy które zostaną wytoczone przed sąd, mają zakończyć się w relatywnie krótszym czasie aniżeli spory już zawisłe. Praktyka pokaże czy powrót do odrębnego trybu dla spraw gospodarczych w rzeczywistości udrożni sądy i polepszy sytuację spierających się profesjonalistów. Nie ulega przy tym wątpliwości, że do każdego procesu przedsiębiorca będzie musiał się odpowiednio przygotować, tak by kwestie formalne nie przeszkodziły mu w uzyskaniu korzystnego rozstrzygnięcia.