fbpx

Nowelizacja kodeksu postępowania karnego

W dniu 4 października 2019 r. weszła w życie znaczna część przepisów Ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2019 r. poz. 1694), uchwalonej przez Sejm w dniu 19 lipca 2019 r. Ustawa ma na celu przyspieszenie i usprawnienie postępowań karnych, wprowadza nowe obowiązki i uprawnienia stron, pełnomocników, a także sądu i innych podmiotów w postępowaniu karnym. W niniejszym opracowaniu omówione zostały wybrane zagadnienia nowelizacji.

Termin przypadający w sobotę lub dzień wolny

Jedną ze zmian, mającą dla stron postepowania karnego i pełnomocników istotne znaczenie w praktyce jest, że w przypadku gdy termin na złożenie pisma procesowego przypadnie na sobotę, będzie można poczekać z jego wysłaniem do poniedziałku. Zgodnie z nowym brzmieniem art. 123 § 3 k.p.k., jeżeli koniec terminu przypada na dzień uznany przez ustawę za dzień wolny od pracy lub na sobotę, czynność można wykonać następnego dnia, który nie jest dniem wolnym od pracy ani sobotą. Podobne rozwiązanie obowiązuje już w procedurze cywilnej i administracyjnej.

Przygotowanie do rozprawy głównej

Nowelizacja wprowadziła przepisy mające na celu zapobieganie nadużyciom prawa procesowego, mogącym prowadzić do przewlekłości postępowania.

Usprawnieniu postępowania ma służyć między innymi zmieniony art. 377 § 3 zdanie pierwsze k.p.k. Rozwiązanie pozwala na zakończenie postępowania mimo niestawiennictwa prawidłowo wezwanego oskarżonego, także na pierwszym wyznaczonym posiedzeniu, przed rozprawą, a nie jak dotychczas, jedynie na rozprawie. Jeżeli oskarżony, którego obecność na rozprawie lub posiedzeniu jest obowiązkowa, zawiadomiony o terminie rozprawy lub posiedzenia oświadcza, że nie weźmie udziału w rozprawie lub posiedzeniu, uniemożliwia doprowadzenie go na rozprawę lub posiedzenie albo zawiadomiony o nich osobiście nie stawia się na rozprawę lub posiedzenie bez usprawiedliwienia, sąd może prowadzić postępowanie bez jego udziału; sąd może jednak zarządzić zatrzymanie i przymusowe doprowadzenie oskarżonego. Na postanowienie w przedmiocie zatrzymania i przymusowego doprowadzenia przysługuje zażalenie.

Wprowadzony do art. 368 k.p.k. przepis § 2 k.p.k. pozwala sądowi pozostawić bez rozpoznania wniosek dowodowy, który został złożony ponownie mimo tego, że nie uległy zmianie okoliczności faktyczne, na które powołuje się wnioskodawca. Oznacza to, iż mimo złożenia zmodyfikowanego wniosku dowodowego, sąd oceniając tezę dowodową oraz okoliczności faktyczne, których wniosek dotyczy, ma prawo uznać, iż odmówił już uwzględnienia podobnego wniosku, a tym samym pozostawić kolejny bez rozpoznania.

Przewodniczący składu orzekającego będzie mógł zaniechać wezwania na rozprawę określonych świadków, do czego uprawnia go nowy przepis art. 350a k.p.k. Chodzi o świadków, którzy zostali w sprawie przesłuchani, przebywających za granicą lub mających stwierdzić okoliczności, które nie są tak doniosłe, aby konieczne było bezpośrednie przesłuchanie świadków na rozprawie, w szczególności takie, którym oskarżony w wyjaśnieniach swych nie zaprzeczył. Zmodyfikowano także przepis art. 391 § 1 k.p.k., zgodnie z którym jeżeli przewodniczący zaniechał wezwania świadka na podstawie art. 350a k.p.k., a także wtedy, gdy świadek zmarł, wolno odczytywać w odpowiednim zakresie protokoły złożonych poprzednio przez niego zeznań w postępowaniu przygotowawczym lub przed sądem w tej lub innej sprawie albo w innym postępowaniu przewidzianym przez ustawę.

Prekluzja dowodowa, oddalenie wniosku dowodowego

Nowelizacja wprowadziła prekluzję dowodową polegającą na możliwości oddalenia przez sąd wniosku dowodowego zgłoszonego po zakreślonym terminie. W art. 170 k.p.k. w § 1 dodano pkt. 6), zgodnie z którym oddala się wniosek dowodowy złożony po zakreślonym przez organ procesowy terminie, o którym strona składająca wniosek została zawiadomiona. Co do zasady sąd powinien zatem oddalić każdy „spóźniony” dowód. Jednocześnie wprowadzono § 1a regulujący, że nie można oddalić wniosku dowodowego na podstawie § 1 pkt 5 lub 6, jeżeli okoliczność, która ma być udowodniona, ma istotne znaczenie dla ustalenia, czy został popełniony czyn zabroniony, czy stanowi on przestępstwo i jakie, czy czyn zabroniony został popełniony w warunkach recydywy, lub czy zachodzą warunki do orzeczenia pobytu w zakładzie psychiatrycznym. Zatem dowody na kluczowe dla sprawy okoliczności – przede wszystkim sprawstwa oraz zawinienia – są wolne od prekluzji. Wskazać należy, iż zdaniem profesjonalnych pełnomocników każdy wniosek dowodowy, choć spóźniony, może mieć istotne znaczenie dla poczynienia powyższych ustaleń, linia obrony ukierunkowana jest najczęściej na wykazanie, iż oskarżony nie popełnił zarzuconego mu czynu. Wykazywanie przed sądem istotnego znaczenia danych okoliczności dla ustaleń podstaw odpowiedzialności, może także powodować wydłużenie postepowania, co w zależności od tego, której ze stron wniosek dowodowy dotyczy, mieć może dla niej dalsze pozytywne lub negatywne skutki. Skutkiem przedłużenia postępowania może być chociażby uniknięcie skazania w warunkach recydywy poprzez doprowadzenie do zatarcia skazania lub przedawnienia karalności za inne przestępstwo.

Prekluzja dowodowa ogranicza prawo oskarżonego do obrony. Dotyczy to sytuacji wskazanej w art. 338 § 1 k.p.k., z którego wynika obowiązek oskarżonego do złożenia wniosków dowodowych w terminie 7 dni od daty doręczenia odpisu aktu oskarżenia. Do tej pory w praktyce niedochowanie obowiązku nie skutkowało negatywnymi konsekwencjami. Po wprowadzeniu art. 170 § 1 pkt. 6 k.p.k., niezłożenie wniosków dowodowych w terminie 7 dni od doręczenia odpisu aktu oskarżenia będzie mogło skutkować nieuwzględnieniem tych wniosków w późniejszym czasie.

Niestawiennictwo strony przy czynności procesowej, stawiennictwo obrońcy lub pełnomocnika

Wprowadzony w art. 117 k.p.k. przepis § 3a stanowi, że niestawiennictwo strony, która została należycie zawiadomiona o czynności procesowej, niezależnie od jego przyczyny, nie stoi na przeszkodzie przeprowadzeniu tej czynności, jeżeli stawił się jej obrońca lub pełnomocnik. Nie dotyczy to czynności, w której udział strony jest obowiązkowy. Obecność fachowego przedstawiciela procesowego gwarantuje reprezentowanie interesów strony i w takim wypadku nieobecność strony nie zagraża wykonywaniu jej praw procesowych, takich jak prawo oskarżonego do obrony.

Postępowanie dowodowe pod nieobecność obrońcy lub oskarżonego

Nowy art. 378a k.p.k. dopuszcza prowadzenie przez Sąd, w szczególnie uzasadnionych przypadkach, postępowania dowodowego pod nieobecność obrońcy i oskarżonego, nawet w przypadku należytego usprawiedliwienia niestawiennictwa – przedstawienia zwolnienia od lekarza sądowego. Sąd może w szczególności przesłuchać świadków, którzy stawili się na rozprawę, nawet jeżeli oskarżony nie złożył jeszcze wyjaśnień. Na kolejnym terminie rozprawy oskarżony lub obrońca może złożyć wniosek o uzupełniające przeprowadzenie dowodu przeprowadzonego podczas jego nieobecności. W razie niezłożenia wniosku w terminie, prawo do jego złożenia wygasa i w dalszym postępowaniu nie jest dopuszczalne podnoszenie zarzutu naruszenia gwarancji procesowych, w szczególności prawa do obrony, wskutek przeprowadzenia tego dowodu podczas nieobecności oskarżonego lub obrońcy.  We wniosku o uzupełniające przeprowadzenie dowodu oskarżony lub obrońca ma obowiązek wykazać, że sposób przeprowadzenia dowodu podczas jego nieobecności naruszał gwarancje procesowe, w szczególności prawo do obrony. Treść przepisu art. 378a k.p.k. budzi wątpliwości co do jego zgodności z art. 42 ust. 2 Konstytucji, gwarantującym prawo do obrony.

Zmiany w zakresie przesłuchania świadka – pokrzywdzonego

Ustawodawca w treści art. 185a § 2 i § 4 i art. 185c § 2 k.p.k. wprowadził dla sądu instrukcyjny terminu do przesłuchania w charakterze świadka pokrzywdzonych – m.in. małoletnich lub pokrzywdzonych przestępstwami przeciwko wolności seksualnej. Przesłuchanie takiego świadka przeprowadza się niezwłocznie, nie później niż w terminie 14 dni od dnia wpływu wniosku. Ma to na celu ochronę pokrzywdzonych poprzez zredukowanie ich dyskomfortu psychicznego i skrócenie negatywnych przeżyć.

Zmiany w postępowaniu przygotowawczym dotyczące pokrzywdzonego

Istotną i daleko idącą zmianą jest wprowadzenie możliwości odstąpienia w postępowaniu przygotowawczym od przesłuchania pokrzywdzonego w charakterze świadka, jeżeli czynność ta nie jest niezbędna dla poczynienia ustaleń faktycznych. Pokrzywdzony, który nie był przesłuchany w charakterze świadka, powinien zostać przesłuchany w tym charakterze, jeżeli tego zażąda, chyba że uwzględnienie żądania prowadziłoby do przewlekłości postępowania. (art. 315a k.p.k.). Dodatkowo, w związku ze zmodyfikowanym art. 300 § 2 k.p.k. pokrzywdzonego należy pouczyć o jego uprawnieniach wynikających także a art. 315a k.p.k.

Prawa pokrzywdzonego w postępowaniu nakazowym

W postępowaniu nakazowym, zgodnie z art. 500 § 4 k.p.k., Sąd wydaje wyrok nakazowy na posiedzeniu bez udziału stron. Zmiany w zakresie art. 505 k.p.k. wprowadziły obowiązek doręczenia także pokrzywdzonemu odpisu wyroku nakazowego (§ 1) wraz z pouczeniem o prawie, terminie i sposobie wniesienia sprzeciwu oraz skutkach jego niewniesienia. Ponadto, pokrzywdzony powinien zostać pouczony, że warunkiem wniesienia sprzeciwu jest złożenie w terminie 7 dni od doręczenia, i nie później niż jednocześnie ze sprzeciwem, oświadczenia, że będzie działał w charakterze oskarżyciela posiłkowego (§ 2). Odpowiednio przeredagowano także brzmienie art. 507 k.p.k. Zmiany te dają gwarancję skorzystania przez pokrzywdzonego z przysługujących mu praw procesowych.

Termin cofnięcia wniosku o ściganie

Nowelizacja wydłużyła termin do cofnięcia wniosku o ściganie. Może to nastąpić w postępowaniu przygotowawczym za zgodą prokuratora, a w postępowaniu sądowym za zgodą sądu – aż do momentu zamknięcia przewodu sądowego na pierwszej rozprawie głównej (art. 12 § 3 k.p.k.) Obecnie zatem Pokrzywdzony ma prawo cofnąć wniosek o ściganie, nawet po przeprowadzeniu wszystkich dowodów. Przed zmianą, w postępowaniu sądowym cofnięcie wniosku było dopuszczalne do rozpoczęcia przewodu sądowego na pierwszej rozprawie głównej.

Odstępowanie oskarżyciela posiłkowego od oskarżenia

W art. 57 k.p.k. dodano § 1a, zgodnie  z którym w sprawie, w której oskarżyciel publiczny nie bierze udziału, niestawiennictwo oskarżyciela posiłkowego i jego pełnomocnika na rozprawie głównej bez usprawiedliwienia uważa się za odstąpienie od oskarżenia.

Usprawnienia czynności sądu

Istotna dla usprawnienia toku postępowania sądowego jest zmiana art. 405 k.p.k. Zgodnie z dodanym § 2, z chwilą zamknięcia przewodu sądowego protokoły i dokumenty, podlegające odczytaniu na rozprawie, które nie zostały odczytane, uznaje się za ujawnione bez odczytywania. Dzięki temu sąd nie będzie miał obowiązku odczytywania wszystkich dowodów znajdujących się w aktach sprawy. Niemniej jednak podkreślić należy, iż dokonano także modyfikacji treści art. 394 k.p.k. W § 2 wprowadzono regułę, że protokoły i dokumenty podlegające odczytaniu na rozprawie odczytuje się na wniosek strony, która nie miała możliwości zapoznania się z ich treścią lub gdy sąd uzna to za niezbędne. Zgodnie zaś z art. 394 § 1 k.p.k., dane dotyczące osoby oskarżonego oraz wyniki wywiadu środowiskowego odczytuje się na żądanie oskarżonego lub obrońcy.

Ponadto, wprowadzono możliwość odstąpienia od ogłaszania całego wyroku i poprzestania na zwięzłym przedstawieniu rozstrzygnięcia sądu i zastosowanych przepisów ustawy karnej w sytuacji, gdyby ze względu na obszerność wyroku, jego ogłoszenie wymagałoby zarządzenia przerwy lub odroczenia rozprawy – zatem trwało dłużej niż jeden dzień. Zmiana przepisu art. 418 k.p.k, polegająca na dodaniu §1 b, weszła w życie już 5 września 2019 r. Co ciekawe, jeszcze przed tą zmianą zapadł wyrok w sprawie Amber Gold i rozpoczęto jego odczytywanie. Proces trwał ponad trzy lata.  Sąd musiał odczytać całą sentencję wyroku razem z listą osób poszkodowanych, których było ponad 18 tysięcy. Do czasu wejścia w życie powyższej zmiany, Sąd odczytał większość treści wyroku – większość tomów akt. Wobec wątpliwości interpretacyjnych co do zastosowania nowych przepisów w sprawie, Sąd postanowił, że będzie kontynuował odczytywanie wyroku, które finalnie trwało około pięć miesięcy – od połowy maja do połowy października 2019 r.

Nowelizacja procedury karnej wprowadziła też istotne zmiany w metodyce sporządzania uzasadnień – z dniem 5 grudnia 2019 r. wejdzie w życie dodany art. 99a k.p.k. Zgodnie z jego § 1, uzasadnienie wyroku sądu pierwszej instancji, w tym wyroku nakazowego i wyroku łącznego, oraz wyroku sądu odwoławczego i wyroku wydanego w postępowaniu o wznowienie postępowania sporządza się na formularzu według ustalonego wzoru.

Ułatwienia techniczne dla stron i pełnomocników

Nowelizacja przewiduje ułatwienia dla stron i pełnomocników: mają prawo nagrania dźwięku na własny dyktafon zarówno na rozprawie, jak i na posiedzeniu. Wprowadzono także możliwość doręczania pism procesowych na adres skrytki pocztowej oraz obowiązek podawania adresu poczty elektronicznej.

Obowiązki prokuratora dot. treści aktu oskarżenia

Zmieniony art. 332 § 1 pkt 1 k.p.k. wskazuje, że akt oskarżenia powinien zawierać imię i nazwisko oskarżonego, inne dane o jego osobie, w tym numer telefonu, telefaksu i adres poczty elektronicznej lub informację o ich nieposiadaniu przez oskarżonego lub niemożności ich ustalenia, dane o zastosowaniu środka zapobiegawczego oraz zabezpieczenia majątkowego. Ponadto, nowelizacja art. 333 § 3a k.p.k. nakłada na prokuratora obowiązek dołączenia do aktu oskarżenia listy pokrzywdzonych, którzy składali wnioski w trybie art. 299a k.p.k. § 2. Zgodnie z tym przepisem, na wniosek pokrzywdzonego zgłoszony w postępowaniu przygotowawczym sąd powiadamia go o sposobie zakończenia sprawy listem zwykłym, przesłanym na wskazany przez pokrzywdzonego adres, za pośrednictwem telefaksu lub poczty elektronicznej wraz z odpisem prawomocnego orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie lub jego wyciągiem, które mogą być przesłane w postaci elektronicznej. Pokrzywdzony może taki wniosek złożyć w dowolnym czasie w toku postępowania przygotowawczego.

Uregulowania w zakresie postępowania odwoławczego

Przy sporządzaniu apelacji od wyroku, podstawą podnoszonych zarzutów może być między innymi przepis art. 438 k.p.k. Zgodnie z dotychczasowym brzmieniem przepisu art. 438 pkt 1 k.p.k. jedną ze względnych przyczyn odwoławczych jest obraza przepisów prawa materialnego. Natomiast obecnie ta przesłanka została podzielona na dwa rodzaje, tj. 1) obrazę przepisów prawa materialnego w zakresie kwalifikacji prawnej czynu przypisanego oskarżonemu oraz 1a) obrazę przepisów prawa materialnego w innym wypadku niż wskazany w pkt 1, chyba że pomimo błędnej podstawy prawnej orzeczenie odpowiada prawu.

Podsumowanie

Nowelizacja Kodeksu postępowania karnego wprowadza regulacje mające duży wpływ na prawa procesowe stron postepowania karnego. W wyniku przeanalizowania wybranych zmian stwierdzić należy, iż nowe przepisy mają w większym zakresie na celu wzmocnienie pozycji pokrzywdzonego w procesie karnym, aniżeli wsparcia oskarżonego w realizowaniu jego prawa do obrony. W tym zakresie zmodyfikowano kilka dotychczasowych instytucji, dodano nowe uprawnienia lub sankcje. Nowelizacja przewiduje również praktyczne ułatwienia dla uczestników postępowania. Obok zmian w zakresie obowiązków i uprawnień stron, wprowadzono także modyfikację w odniesieniu do obowiązków sądu i innych podmiotów występujących w postepowaniu karnym. Czas pokaże, czy nowelizacja przyczyni się do usprawnienia postępowań karnych i szybszego wydawania wyroków.

Weronika Gawin – aplikant radcowski